काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस आफ्नो इतिहासमा तेस्रो पटक फुटेको छ । तर यो सामान्य संगठनात्मक विवाद होइन, यो इतिहासले आफैंमाथि हानेको झापड हो। झण्डै आठ दशक पुरानो दल आज फेरि प्रमाणित गर्दैछ कि कांग्रेसका लागि सत्ता गुम्नु दुःखद हुन सक्छ, तर नियन्त्रण गुम्नु असह्य हुन्छ। नेतृत्व हस्तान्तरणलाई ‘राजनीतिक परिपक्वता’ होइन, ‘विद्रोह’ ठान्ने संस्कारले यसपटक विशेष महाधिवेशनकै बलमा पार्टीलाई दुई चिरा पारेको छ। नाम फरक, अनुहार फरक, तर कथा उही—अहंकार, डर र परिवर्तनप्रतिको अस्वीकार। यो विभाजन आकस्मिक होइन, यो कांग्रेसभित्र वर्षौंदेखि उम्लँदै आएको विस्फोट हो।
झण्डै आठ दशक लामो इतिहास बोकेको नेपाली कांग्रेस फेरि एकपटक आफ्नै छायाँसँग ठोक्किएको छ। बाहिरबाट हेर्दा यो विभाजन नेतृत्व शैलीको विवाद जस्तो देखिन्छ, तर भित्री तहमा पुग्दा यो सत्ता–केन्द्रित राजनीतिक संस्कार, परिवर्तनप्रतिको भय र पुस्तान्तरणलाई निरन्तर रोक्दै आएको संरचनात्मक जडताको परिणाम हो।
इतिहासले देखाउँछ, कांग्रेस फुट्दा अनुहार फेरिए, तर कारण उस्तै रह्यो। २०१० सालमा बीपी कोइराला र मातृकाप्रसाद कोइरालाबीचको टकराव वैचारिक र सत्ताको द्वन्द्व थियो। २०५९ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइराला र शेरबहादुर देउवाबीचको विभाजन सत्ताको निर्णय शैली र अनुशासनको संघर्ष थियो। आजको विभाजन पनि उही शृंखलाको निरन्तरता हो, जहाँ केन्द्रमा फेरि शेरबहादुर देउवा छन् । यसपटक भने उनको विपक्षमा उभिएका छन् पार्टीभित्र ‘रूपान्तरण’ को आवाज बोकेका महामन्त्रीहरू गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा।
यो विभाजनलाई असाधारण बनाउने कुरा के हो भने, पार्टी जीवनमै दुर्लभ विशेष महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको बलमा नेतृत्व परिवर्तन हुनु हो । २०१४ सालको विशेष महाधिवेशनमा सुवर्ण शम्शेरले स्वेच्छाले बीपीलाई नेतृत्व सुम्पँदा त्यो राजनीतिक परिपक्वताको उदाहरण थियो। अहिले भने प्रतिनिधिहरूले नेतृत्व खोसेका छन् र त्यो खोसाइको राजनीतिक सन्देश झनै कठोर छ। देउवा पक्षले यो निर्णय अस्वीकार गर्नुले विभाजनलाई वैधानिक लडाइँतर्फ धकेलेको छ, जहाँ ‘कुन कांग्रेस आधिकारिक?’ भन्ने प्रश्न अदालतको ढोकासम्म पुग्ने निश्चित देखिन्छ।
२०१० सालको विभाजन
२०१० सालको पहिलो विभाजनले कांग्रेसलाई सत्ता र आन्दोलनबीचको द्वन्द्वमा फ्याँक्यो। राणाविरुद्ध सशस्त्र संघर्षको सुप्रिम कमाण्डर मातृका र राजनीतिक नेतृत्व सम्हालेका बीपी दाजुभाइबीचको टकराव दरबार, भारत र आन्तरिक शक्ति–सन्तुलनसँग गाँसियो। राजा त्रिभुवनको दिल्ली पलायन, त्रिपक्षीय सम्झौता र १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्यपछि पनि कांग्रेसभित्रको अविश्वास मेटिएन। प्रधानमन्त्री बनेका मातृकालाई पार्टीले राजीनामा दिन निर्देशन दिनु, कारबाही गर्नु र त्यसपछि नयाँ दलहरूको शृंखला जन्मनुले कांग्रेसभित्र सहअस्तित्वभन्दा बहिष्कारलाई प्राथमिकता दिने संस्कारको जरा देखायो।
२०५९ सालको विभाजन
२०५९ सालको विभाजन अझ प्रत्यक्ष थियो। पोखराको दशौं महाधिवेशनबाट पुनः सभापति बनेका गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्व र प्रधानमन्त्री देउवाको निर्णयबीचको दूरी माओवादी विद्रोह र संकटकालको मुद्दामा विस्फोट भयो। पार्टी सहमति बिना संकटकाल थप्ने देउवाको कदमले अनुशासन भंग गर्यो । प्रतिक्रियामा पार्टीले निष्कासन गर्यो। परिणाम—नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) को जन्म भयो । सत्ता नजिकिँदा सिद्धान्त लचिलो र पार्टी संरचना कमजोर हुने कांग्रेसको पुरानै कथा त्यहीँ दोहोरियो।
जेनजी आन्दोलनपछि महामन्त्रीद्वयको परिवर्तनको मागले विभाजन
आजको विभाजनमा फरक के छ भने, यो पुस्तागत प्रश्न पनि हो। गगन–विश्वप्रकाशहरूको माग सत्ता मात्र होइन, पार्टीको कार्यशैली, आन्तरिक लोकतन्त्र र भविष्यको राजनीति हो। तर पुरानो नेतृत्वका लागि यो माग असहज भयो। परिवर्तनलाई व्यवस्थापन गर्ने सट्टा रोक्ने रणनीतिले अन्ततः विभाजन जन्मायो। देउवा पक्षको अस्वीकारले देखाउँछ कि कांग्रेसमा हार स्वीकार्ने संस्कृति अझै संस्थागत भइसकेको छैन।
यस विभाजनले कांग्रेसलाई दुई चिरा पारेको छ, तर असर कांग्रेसमै सीमित रहने छैन। यो नेपाली राजनीतिमा पुराना दलहरूको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व हस्तान्तरण र वैधानिकताको प्रश्नसँग जोडिन्छ। इतिहासले चेतावनी दिएको छ—कांग्रेस फुट्दा मात्र कांग्रेस कमजोर हुँदैन, समग्र लोकतान्त्रिक धार नै कमजोर हुन्छ। प्रश्न अब यो होइन कि कांग्रेस फेरि फुट्यो; प्रश्न यो हो—के कांग्रेसले यसपटक इतिहासबाट केही सिक्नेछ, कि पुनरावृत्तिको राजनीति फेरि एक अध्याय थपेर अघि बढ्नेछ ?०००
प्रतिक्रिया दिनुहोस्