होर्मुज जलडमरू किन यति महत्वपूर्ण छ? यो बन्द भए नेपालमा कस्तो प्रभाव पर्ला ?

एजेन्सी ।  अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण गरेपछि विश्वको प्रमुख तेल निर्यात मार्ग मानिने होर्मुज जलडमरू  बन्द हुन सक्ने आशंका बढेको छ। यस्तो अवस्था आए केही दिनमै विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो असर पर्न सक्छ।

होर्मुज जलडमरू के हो?
यो जलडमरू ओमान र इरानबीच अवस्थित छ। यसले उत्तरतर्फको खाडी क्षेत्रलाई दक्षिणतर्फको ओमानको खाडी र त्यसपछिको अरेबियन सागरसँग जोड्छ। सबैभन्दा साँघुरो भागमा यसको चौडाइ करिब ३३ किलोमिटर मात्र छ। तर जहाज आवतजावत गर्ने मुख्य मार्ग दुवैतर्फ करिब ३–३ किलोमिटर मात्र चौडा छ। त्यसैले यहाँ कुनै अवरोध भए विश्व व्यापारमै प्रभाव पर्छ।

किन महत्वपूर्ण छ?
विश्वभर उपभोग हुने कुल तेलको करिब पाँचौँ हिस्सा यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुन्छ। पछिल्लो वर्ष दैनिक औसत २ करोड ब्यारेलभन्दा बढी कच्चा तेल, कन्डेन्सेट र इन्धन यही बाटो भएर गुज्रिएको तथ्यांक छ। ओपेकका प्रमुख सदस्य साउदी अरेबिया, इरान, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत र इराकले आफ्नो अधिकांश कच्चा तेल यही मार्गबाट मुख्यतः एशियाली बजारमा निर्यात गर्छन्। विश्वकै ठूला तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास निर्यातकमध्ये एक कतारले पनि आफ्नो लगभग सम्पूर्ण एलएनजी यही जलडमरू हुँदै पठाउँछ।

साउदी अरेबिया र यूएईले वैकल्पिक पाइपलाइनमार्फत केही परिमाण अन्य मार्गबाट पठाउने प्रयास गरेका छन्। अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार करिब २६ लाख ब्यारेल प्रतिदिन बराबरको पाइपलाइन क्षमता सैद्धान्तिक रूपमा प्रयोग गर्न सकिने भए पनि त्यो पूर्ण विकल्प भने होइन। यस क्षेत्रको सुरक्षा जिम्मेवारी अमेरिकी पाँचौँ फ्लीटले वहन गर्दै आएको छ, जसको मुख्यालय बहराइनमा छ।

विगतका तनावहरू
१९७३ मा साउदी अरेबियाको नेतृत्वमा अरब देशहरूले इजरायललाई समर्थन गर्ने पश्चिमी मुलुकमाथि तेल प्रतिबन्ध लगाएपछि ऊर्जा संकट उत्पन्न भएको थियो। १९८०–१९८८ को इरान–इराक युद्धका क्रममा दुवै पक्षले एक–अर्काको तेल निर्यात अवरुद्ध गर्ने प्रयास गरे, जसलाई ‘ट्यांकर युद्ध’ भनेर चिनिन्छ।
२०१२ मा इरानले अमेरिकी र युरोपेली प्रतिबन्धको प्रतिक्रिया स्वरूप जलडमरू बन्द गर्ने चेतावनी दिएको थियो। २०१९ मा यूएई नजिकै केही तेल ट्यांकरमाथि आक्रमण भएको थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा पनि इरानले जलडमरू आसपास केही जहाज नियन्त्रणमा लिएको घटनाहरू भएका छन्।

अहिले किन चिन्ता?
यदि होर्मुज जलडमरू केही दिनका लागि पनि बन्द भयो भने विश्व तेल आपूर्तिमा ठूलो धक्का लाग्न सक्छ। त्यसले तेलको मूल्य उकालो लगाउने, मुद्रास्फीति बढाउने र विश्व अर्थतन्त्रमा पुनः अस्थिरता ल्याउने जोखिम बढाउँछ। त्यसैले मध्यपूर्वको सैन्य तनाव बढ्दा विश्व बजारको पहिलो नजर यही साँघुरो तर अत्यन्तै रणनीतिक जलमार्गमा पुग्ने गर्छ।
एक महिना होर्मुज स्ट्रेट बन्द हुँदा सम्भावित प्रभाव
१. विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढ्न सक्छ ।
२. एसिया र युरोपमा ग्यास आपूर्ति संकट उत्पन्न हुन सक्छ ।
३. ढुवानी र उत्पादनमा लागत बढ्दा मुद्रास्फीति तीव्र ।
४. सेयर बजार अस्थिर हुन्छ र विश्व अर्थतन्त्र मन्दीतर्फ जान सक्छ ।
ऊर्जा मूल्य वृद्धि भएपछि उद्योग, उड्डयन र खाद्यान्न आपूर्तिमा श्रृंखलाबद्ध असर देखिन्छ ।

नेपालमा पर्ने प्रभाव
नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ भारतसँग आयात गर्दै आएको छ । अब भारतले खाडीमार्फत धेरै हिस्सा तेल आयात गर्ने गरेकोछ । भारत प्रभावित हुँदा स्वभाविक नेपालमा असर पर्छ नै । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढेपछि नेपाल आयल निगमले मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने हुन्छ।

– पेट्रोल, डिजेल र ग्यास महँगो हुन सक्ने
– यातायात भाडा बढ्न सक्ने 
– खाद्यान्न तथा निर्माण सामग्रीको मूल्य बढ्न सक्ने
– विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्न सक्ने
दीर्घकालीन संकट भए सरकारलाई अनुदान वा कर समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसले बजेट घाटा बढाउन सक्छ ।

वैकल्पिक मार्गको अवस्था
पूर्णरूपमा होर्मुज क्षेत्रलाई प्रतिस्थापन गर्ने समुद्री मार्ग छैन । साउदी अरेबियाले रेड सीतर्फ जाने पाइपलाइन बनाएको छ  र संयुक्त अरब एमिरेट्ससँग पनि सीमित क्षमता भएको पाइपलाइन छ। तर यी विकल्पले कुल निर्यातको सानो हिस्सा मात्र सम्हाल्न सक्छन् ।
जिबुटीको भौगोलिक स्थान बाब एल मन्देब नजिक भएकाले रेड सी हुँदै युरोप जाने मार्गमा केही सहजता हुने देखिएपनि यसको विकल्प बन्न सक्दैन । किनकि तेल पहिले पर्सिएन गल्फबाट बाहिरिनै नसक्ने अवस्था हुन्छ ।

होर्मुज क्षेत्र विश्व ऊर्जा आपूर्तिको केन्द्रीय नाका हो । यहाँको अस्थिरताले विश्व बजार, ऊर्जा मूल्य, मुद्रास्फीति र विकासशील देशहरूको आर्थिक स्थायित्वमा गहिरो असर पार्छ । अमेरिकी र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूको बलियो सैन्य उपस्थिति तथा इरानको रणनीतिक चेतावनीबीच अहिलेको अवस्था तनावपूर्ण छ। यदि यो क्षेत्र लामो समय अवरुद्ध भयो भने विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर झट्का लाग्ने सम्भावना उच्च छ र नेपालजस्ता आयातमा निर्भर मुलुकमा महँगी र आर्थिक दबाब तीव्र रूपमा देखिनेछ ।