आयातोल्लाह अली खामेनेई : इरानको विद्रोहलाई आकार दिने नेताको मृत्यु

एजेन्सी । इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनेई ८६ वर्षको उमेरमा संयुक्त अमेरिका–इजरायल आक्रमणमा मारिएका छन्। शनिबार उनको आवासमा गरिएको हवाई आक्रमणमा उनीसहित परिवारका केही सदस्य पनि मारिएको इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले संयुक्त अपरेसनमार्फत खामेनेईलाई निशाना बनाइएको दाबी गरेका थिए। सन् १९८९ मा आयातोल्लाह अली खामेनेईको निधनपछि खामेनेई इरानको सर्वोच्च नेतामा नियुक्त भएका थिए। इस्लामिक क्रान्तिको वैचारिक अगुवाइ खोमेनीले गरे पनि त्यसपछिका दशकहरूमा राज्यको सुरक्षा संरचना, सैन्य–अर्धसैनिक संयन्त्र र क्षेत्रीय प्रभावको जालो बुन्‍ने काम खामेनेईले गरे।

युद्धबाट बनेको दृष्टिकोण
खामेनेईको राजनीतिक सोच इराकसँगको आठ वर्ष लामो युद्धले गहिरो रूपमा आकार दिएको थियो। राष्ट्रपति रहँदै उनले अग्रपंक्तिमा पुगेर सैनिकहरूलाई सम्बोधन गर्थे। पश्चिमी देशहरूले सद्धाम हुसेनलाई समर्थन गरेको अनुभूति इरानमा गहिरो थियो। यही अनुभवले खामेनेईमा अमेरिका र पश्चिमप्रति स्थायी अविश्वास जन्मायो। उनको निष्कर्ष स्पष्ट थियो—इरान सधैं घेराबन्दीमा छ, त्यसैले सुरक्षा र आत्मनिर्भरता नै राज्यको आधार हुनुपर्छ। यही सोचले इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स लाई एक शक्तिशाली सैन्य, राजनीतिक र आर्थिक संस्थामा रूपान्तरण गर्‍यो।

क्रान्तिपछि उदाएको शक्ति
१९३९ मा मशहदमा जन्मिएका खामेनेई धार्मिक परिवारमा हुर्किए। किशोरावस्थादेखि नै उनी धार्मिक अध्ययनमा लागे र पछि कुम र नजफका शिया अध्ययन केन्द्रमा पुगे। त्यही क्रममा उनी खोमेनीसँग नजिकिए, जो तत्कालीन शाहविरुद्ध खुला आलोचक थिए। १९५३ मा पश्चिमी गुप्तचर निकायहरूको सहयोगमा प्रधानमन्त्री मोहम्मद मोसद्देक अपदस्थ भएपछि इरानमा राजतन्त्र सुदृढ भयो। यही पृष्ठभूमिमा खामेनेई राजनीतिक सक्रियतामा होमिए। शाहको गुप्तचर संस्था साभाकले उनलाई पटक–पटक गिरफ्तार गर्‍यो। १९७९ को क्रान्तिपछि उनी रक्षा मन्त्री बने, त्यसपछि राष्ट्रपति। १९८१ मा MEK समूहको आक्रमणमा परेर उनको दायाँ हात अशक्त भयो। त्यही वर्ष उनी इरानका पहिलो धर्मगुरु राष्ट्रपति निर्वाचित भए।

सर्वोच्च नेताको रूपमा उदय
१९८९ मा खोमेनीको निधनपछि संवैधानिक परिषद्ले खामेनेईलाई सर्वोच्च नेतामा नियुक्त गर्‍यो। नियुक्तिका लागि योग्यता सम्बन्धी प्रावधान खुकुलो बनाइएको थियो। प्रारम्भमा आफू योग्य नठान्ने अभिव्यक्ति दिएका खामेनेईले पछि तीन दशकभन्दा बढी समयसम्म इरानको सबै शक्ति केन्द्रित नेतृत्व गरे। उनको प्राथमिकता स्पष्ट थियो—सैन्य संरचना बलियो बनाउने, अर्धसैनिक बल विस्तार गर्ने र सम्भावित आक्रमणविरुद्ध “अग्र–रक्षा” रणनीति अपनाउने।

सुधार र दमनबीचको संघर्ष
१९९७ मा सुधारवादी मोहम्मद खतामीको जितसँगै इरानमा पश्चिमसँग संवादको अपेक्षा बढ्यो। तर खामेनेईले संरचनागत शक्ति आफ्नो पक्षमा राखे।
२००९ मा महोम्मद अहम्दिनेजादको विवादित निर्वाचनपछि सुरु भएको ‘ग्रीन मुभमेन्ट’ आन्दोलन कडा दमनमा पर्‍यो। हजारौं पक्राउ परे, धेरै मारिए।
२०१५ मा राष्ट्रपति हसान रौहानीको पहलमा परमाणु सम्झौता सम्पन्न भयो। खामेनेईले यसलाई आवश्यक रणनीतिक लचकता माने। तर तीन वर्षपछि ट्रम्प प्रशासनले सम्झौताबाट अमेरिका बाहिरिएपछि सम्बन्ध फेरि चिसियो। २०१९ र २०२२ मा आर्थिक संकट र महसा अमिनीको मृत्युबाट सुरु भएका आन्दोलनहरू फेरि कठोर दमनमा परे। खामेनेईले ती आन्दोलनलाई विदेशी षड्यन्त्र भने।

‘प्रतिरोधको धुरी’ र क्षेत्रीय रणनीति
खामेनेईको विदेश नीतिको केन्द्र थियो “अक्सिस अफ रेसिस्टेन्स”। यसको रणनीतिक अगुवा थिए कसिम सुलेमानी । यस धुरीमा लेबनानको हेजबुल्लाह, गाजाको हमास, यमनका हुती विद्रोही र सिरियाका राष्ट्रपति बसार अल असाद जस्ता शक्तिहरू थिए। तर २०२३ पछिका घटनाक्रमले यो जालो कमजोर पार्‍यो। इजरायलसँगको युद्ध, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा आएको परिवर्तन र आन्तरिक आर्थिक संकटले इरानलाई चर्को दबाबमा राख्यो।

अन्तिम टकराव
जुन २०२५ मा इजरायलले इरानका आणविक तथा सैन्य संरचनामाथि आक्रमण गर्‍यो। त्यसपछि १२ दिनसम्म चलेको युद्धले क्षेत्रीय सन्तुलन हल्लायो। अन्ततः अमेरिकी बंकर–बस्टर आक्रमणपछि युद्धविराम भयो, तर तनाव कायम रह्यो। फेब्रुअरी २८ मा ट्रम्पले “मेजर कम्ब्याट अपरेसन” सुरु भएको घोषणा गरे। त्यसको केही घण्टामै खामेनेई मारिएको खबर सार्वजनिक भयो।

विरासत : विभाजित मूल्यांकन
खामेनेई समर्थकका लागि उनी राष्ट्रिय स्वाभिमान र स्वतन्त्रताको प्रतीक थिए। आलोचकका लागि भने उनी सुधार र खुलापन रोक्ने कठोर शासक।
तीन दशकभन्दा बढी समय उनले इरानलाई स्थायी प्रतिरोधको मानसिकतामा राखे। सैन्य शक्ति, क्षेत्रीय प्रभाव र वैचारिक एकरूपतामा जोड दिए। तर यसको मूल्य इरानी जनताले चर्को आर्थिक संकट, प्रतिबन्ध र राजनीतिक स्वतन्त्रताको अभावका रूपमा तिर्नुपर्‍यो। उनको मृत्युले इरानलाई नयाँ मोडमा पुर्‍याएको छ। सत्ता संक्रमण, क्षेत्रीय सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध अब कता मोडिन्छन् भन्ने प्रश्न खुला छ।इतिहासले खामेनेईलाई कसरी सम्झन्छ भन्ने समयले तय गर्नेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—इरानको पछिल्लो चार दशकको राजनीतिक दिशामा उनको छाप गहिरो छ। ( एजेन्सीको सहयोगमा)