गत माघमा काठमाडौंमा सबैभन्दा बढी अपराधका घटना दर्ता, बैंकिङ कसुर धेरै, अरुको के छ अवस्था ?

काठमाडौं । नेपाल प्रहरीद्वारा सार्वजनिक तथ्यांकअनुसार माघ महिनामा देशभर कुल ४ हजार ५ सय ६१ ओटा अपराधसँग सम्बन्धित मुद्दा दर्ता भएका छन्। अघिल्लो महिनाको ४७ सय ५५ मुद्दाको तुलनामा ८ दशमलव १६ प्रतिशतले कमी आएको देखिन्छ। संख्यात्मक रूपमा कमी देखिए पनि संरचनात्मक रूपमा हेर्दा केही गम्भीर अपराधको हिस्सा अझै उच्च छ।

प्रदेशगत अवस्था: काठमाडौं उपत्यका सबैभन्दा माथि
प्रदेशगत रूपमा हेर्दा सबैभन्दा बढी मुद्दा काठमाडौं उपत्यकामा १३ सय ३६ दर्ता भएका छन्। यो कुल मुद्दाको झण्डै एक तिहाइ हो। राजधानी क्षेत्र भएकाले जनघनत्व, आर्थिक गतिविधि र आवागमन उच्च हुनु यसको मुख्य कारण देखिन्छ।
त्यसपछि:
कोशी प्रदेश: ६०५
लुम्बिनी प्रदेश: ५७३
मधेश प्रदेश: ५०४
गण्डकी प्रदेश: ३६७
बागमती प्रदेश: ३८८
सुदूरपश्चिम प्रदेश: २५८
कर्णाली प्रदेश: १७५
सबैभन्दा कम मुद्दा कर्णाली प्रदेशमा दर्ता भएको छ। जनसंख्या घनत्व कम, शहरीकरण न्यून र आर्थिक गतिविधि सीमित हुनु यसको कारण हुन सक्छ। तर कम संख्या हुनु नै कम अपराध हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने सावधानी आवश्यक छ, किनकि रिपोर्टिङ प्रणाली र पहुँच पनि कारक हुन्छ।

शीर्ष १० अपराध: बैंकिङ कसुर पहिलो स्थानमा
दर्ता भएका मुद्दामध्ये शीर्ष १० अपराधले कुल संरचनाको स्पष्ट संकेत दिन्छ।
बैंकिङ कसुर – १,०७८ (२२.२९%)
सार्वजनिक हित, स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा सुविधा विरुद्ध – ९४३ (१९.३४%)
आत्महत्या – ४८४ (१०.६३%)
लागू औषध – ४३६ (९.५६%)
भवितव्य ज्यान – ३८० (८.३३%)
चोरी – ३६४ (७.९८%)
सवारी ज्यान – १८२ (४.११%)
आपराधिक प्रवेश तथा उपद्रव – १८० (३.९५%)
ठगी – १६९ (३.७१%)
फुटकर ज्यान – १६८ (३.६६%)
बैंकिङ कसुर २२ प्रतिशतभन्दा बढी हुनु अत्यन्तै महत्वपूर्ण संकेत हो। डिजिटल बैंकिङ, चेक बाउन्स, अनलाइन फ्रड, वित्तीय अनियमितता जस्ता मुद्दा बढ्दो आर्थिक कारोबारसँगै बढेको देखिन्छ। दोस्रो स्थानमा सार्वजनिक हितसम्बन्धी मुद्दा हुनु पनि चासोको विषय हो। यसले बजार अनुगमन, कालोबजारी, नापतौल, स्वास्थ्य सुरक्षासम्बन्धी उल्लंघन बढेको संकेत दिन्छ। आत्महत्या १०.६३ प्रतिशत हुनु सामाजिक र मानसिक स्वास्थ्य संकटको संकेत हो। यो फौजदारी भन्दा सामाजिक चुनौती बढी देखिन्छ। लागूऔषध ९.५६ प्रतिशत हुनु युवापुस्तामा नशाको फैलावट अझै गम्भीर रहेको देखाउँछ।

श्रेणीगत अपराध विश्लेषण
तथ्यांकअनुसार:
ज्यानसम्बन्धी मुद्दा: ६६९ (१४.६०%)
आत्महत्या: ४८४ (१०.६३%)
चोरीसम्बन्धी: ३६४ (७.९८%)
संगठित/आर्थिक अपराध: ६०२ (१४.६३%)
सामाजिक अपराध: ७०२ (१५.३६%)
महिला/बालबालिका विरुद्ध: २१४ (४.७१%)
सवारीसम्बन्धी: २४० (५.२६%)
विविध: १,१०६ (२४.२५%)
विविध श्रेणी २४ प्रतिशतभन्दा बढी हुनु भनेको अपराधको संरचना जटिल र बहुआयामिक बन्दै गएको संकेत हो।

८.१६ प्रतिशतले कुल मुद्दा घट्नु सकारात्मक संकेत हो। तर वित्तीय अपराध उच्च छ । लागूऔषध स्थिर हुँदा आत्महत्या उच्च प्रतिशतमा पुगेको छ । 
ज्यानसम्बन्धी मुद्दा उल्लेखनीय देखिएको छ । यी चार पक्षले देखाउँछ कि अपराधको प्रकृति शारीरिक हिंसाबाट आर्थिक र मनोसामाजिक दिशातर्फ सर्दै गएको छ।

भौगोलिक र सामाजिक कारण
१. शहरीकरण र बैंकिङ विस्तार – बैंकिङ कसुरको वृद्धि
२. आर्थिक दबाब र बेरोजगारी – ठगी, आर्थिक अपराध
३. मानसिक स्वास्थ्य अभाव – आत्महत्या दर
४. सीमा क्षेत्र प्रभाव – लागूऔषध
५. यातायात वृद्धि – सवारी ज्यान मुद्दा
अपराधको संख्यात्मक कमी भन्दा पनि यसको प्रकृति, प्रवृत्ति र सामाजिक प्रभाव बुझेर नीति निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता देखिन्छ। यो तथ्यांकले नेपालमा अपराधको स्वरूप परम्परागतभन्दा बढी आर्थिक, डिजिटल र मनोसामाजिक दिशामा सर्दै गएको स्पष्ट संकेत दिएको छ।