नेपालकै ऐतिहासिक रबर उद्योग गोरखकाली: सुनसान भएको १० अर्बको सपना फेरि जीवित होला ?

काठमाडौंदेखि करिब १५० किलोमिटर पश्चिमतर्फ गोरखा नगरपालिकाको वडा नं १३ मझुवा क्षेत्रमा एक पटक देशभर चर्चा बटुल्ने उद्योग थियो—गोरखकाली रबर उद्योग लिमिटेड। यो नेपालकै पहिलो र एकमात्र रबर उद्योग हो भन्ने गर्वका साथ भन्छन् धेरै। २०४१ साल जेठ ३० गते उद्योग विभागमा दर्ता भएको यो उद्योगलाई २०४२ सालमा राजा वीरेन्द्रले शिलान्यास गरेका थिए। मीत्र राष्ट्र चीनको सहयोगमा स्थापना गरिएको यस उद्योगले आफ्नो समयमा राष्ट्रिय उत्पादन र पुँजी वृद्धिमा ठूलो योगदान दिएको थियो।

गोरखकाली रबर उद्योगले आफ्नो उच्चतम अवस्थामा प्रतिवर्ष १ लाख २० हजार टायर उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। उत्पादन सुरु भएपछि ८८ हजार टायर प्रतिवर्ष तयार हुन्थ्यो। यसले ट्रकका लागि १२ प्रकारका, जीप र भ्यानका लागि ५ प्रकारका र साना कारका लागि ६ प्रकारका टायर उत्पादन गर्थ्यो। करिब ६७० रोपनीमा फैलिएको उद्योगमा सरकारी निकाय, निजी साझेदार, एसियाली विकास बैंक, नेपाल आयल निगम, हिमाल सिमेन्ट र नेपाल साल्ट ट्रेडिङजस्ता संस्थाहरुको लगानी थियो।

सुरुमा ४०० जनाभन्दा बढीले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका थिए। उद्योगले नेपालमा टायर र ट्युबको मागको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा पूर्ति गर्थ्यो। त्यसबाहेक, नेपालमा उत्पादित टायरहरू भारत, बङ्गलादेश र श्रीलङ्का लगायतका दक्षिण एसियाली मुलुकमा निर्यात हुन्थ्यो। काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवल, धरान, वीरगञ्ज, जनकपुर जस्ता ठूला शहरमा डिपो राखेर उद्योगले राम्रो बजार व्यवस्थापन पनि गरेको थियो।

तर, विगत १० वर्षदेखि गोरखकाली रबर उद्योग सुनसान बनेको छ। करिब १० अर्ब बराबरको राज्यको सम्पत्ति र सयौं रोपनी क्षेत्रफल भएको यो उद्योगको वरिपरि अहिले झाडी र घारीले घेरिएको छ। उद्योगका मेसिनहरूमा खिया लागेको छ, उत्पादनका लागि प्रयोग हुने उपकरणहरू धूलोले ढाकिएका छन्। यहाँ आउँदा पुरानो समयमा बजेको मेसिनको आवाज र कामदारहरूको हलचलको सम्झना मात्र बाँकी छ।

यो उद्योगले केवल उत्पादन र रोजगारी मात्र प्रदान गरेन, गोरखाबासी र नेपालकै औद्योगिक प्रतिष्ठामा पनि ठूलो योगदान दियो। उद्योग चलेको समयमा यहाँका कामदारहरूले राम्रो जीवनयापन गरे। गाउँका बालबालिका भने गोरखकाली उद्योगको चर्चा सुनेर ठूलो हुन्थे। रबर उद्योगको कारण आसपासका बजार, यातायात र सेवा क्षेत्र पनि फाइदा लिएका थिए।

हालको अवस्थामा उद्योगले आफैंमा एउटा प्रश्न उठाउँछ—नेपालको पुरानो औद्योगिक पूर्वाधारको संरक्षण किन गरिँदैन? करिब दश वर्षदेखि बन्द उद्योग र मेसिनमा खिया, धुलो र झाडीले ढाकिएको क्षेत्र देख्दा राज्यको औद्योगिक नीतिप्रति असन्तुष्टि बढ्छ। के मात्र पुरानो मेसिन राखेर यो उद्योगलाई फेरि चलाउने योजना बनाइनेछ कि, १० अर्ब बराबरको लगानी र श्रमको मूल्य पूर्णतया खेर जानेछ?

सुरक्षा र निगरानीका लागि केही सुरक्षागार्ड राखिएको भए पनि, त्यहाँ पुग्दा सुनसानपन र खालीपन नै देखिन्छ। त्यहाँका स्थानीय बासिन्दा बताउँछन्—“पहिले यहाँ टायर बनाइन्थ्यो, अहिले भने झाडी र घारीले भरिएको छ। हाम्रो गौरवको उद्योग अब केवल सम्झनामा मात्र बाँकी छ।”

गोरखकाली रबर उद्योगले देशको उत्पादनमा ठूलो योगदान दिएकै थियो। विदेशी टायरसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता राखेको उद्योग अहिले बन्द छ। केबल उत्पादनमा मात्र होइन, यसले रोजगारी, स्थानीय अर्थतन्त्र र नेपालमा औद्योगिक सीप विकासमा भूमिका खेलेको थियो।
अहिलेको अवस्थामा, यो उद्योग नेपालमा औद्योगिक पूर्वाधारको संरक्षण र सञ्चालनमा समयमै ध्यान नदिँदा के हुन्छ भन्ने उदाहरण बनेको छ ।  गोरखकाली रबर उद्योग फेरि चलाउन सक्ने सम्भावना भए पनि, आवश्यक छ कि राज्य र निजी साझेदारहरूले यहाँ लगानी र पुनःसक्रियताको योजनामा ध्यान दिऊन्।

यदि गोरखकाली रबर उद्योग फेरि सञ्चालनमा आउँछ भने, यो केवल औद्योगिक उत्पादनको मात्र नभएर गोरखाबासीको गौरव र राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको पुनःस्थापना हुनेछ। तर त्यसका लागि स्पष्ट योजना, लगानी र दीर्घकालीन व्यवस्थापन आवश्यक छ।

गोरखकाली रबर उद्योगले देशलाई देखाएको सम्भावना र योगदान अझै स्मरणयोग्य छ। यो उद्योगले एक समय नेपालमा “उद्योग र रोजगारी”को प्रतिमूर्ति बनेको थियो। अहिले भने, यो सम्झनामा मात्र बाँकी छ, तर फेरि जीवन्त बनाउने अवसर अझै बाँकी छ।

तस्विरहरू