आज प्रजातन्त्र दिवस: कसरी आयो नेपालमा प्रजातन्त्र? इतिहास फर्केर हेर्दा

काठमाडौं ।  आज फागुन ७ गते । नेपाली इतिहासको एउटा निर्णायक मोड। यही दिन २००७ सालमा एक शताब्दी लामो निरङ्कुश राणा शासनको अन्त्य भई नेपालमा प्रजातन्त्रको उदय भएको थियो। तर यो परिवर्तन एक दिनमा आएको थिएन; यो दशकौँ लामो असन्तोष, आन्दोलन, बलिदान र राजनीतिक चेतनाको परिणाम थियो।

राणा शासनको पृष्ठभूमि: १०४ वर्षको निरङ्कुशता
१८४६ को कोतपर्वपछि जंगबहादुर राणाले सत्ता आफ्नो हातमा लिएसँगै राणा वंशीय शासनको सुरुवात भयो। राजालाई औपचारिक रूपमा राखेर वास्तविक सत्ता राणाहरूले चलाए। जनताको राजनीतिक अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सहभागिता लगभग शून्य अवस्थामा थियो। शिक्षा, प्रेस र संगठनमाथि कडा नियन्त्रण थियो।

चेतनाको बीउ: प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको आरम्भ
भारतमा स्वतन्त्रता आन्दोलन चर्किंदै जाँदा त्यसको प्रभाव नेपाली युवामा पनि पर्‍यो। १९९० र २००० को दशकतिर प्रजातान्त्रिक चेतना फैलिन थाल्यो। १९९७ सालमा नेपाल प्रजा परिषद् स्थापना भयो। त्यसपछि नेपाली कांग्रेस लगायतका शक्तिहरू संगठित भए। शुक्रराज शास्त्री, दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा र गंगालाल श्रेष्ठजस्ता युवाहरूले राणा शासनविरुद्ध आवाज उठाउँदा मृत्युदण्डसम्म भोगे। उनीहरूको बलिदानले आन्दोलनलाई नैतिक उचाइ दियो।

२००७ सालको क्रान्ति: निर्णायक संघर्ष
२००७ सालमा सशस्त्र र राजनीतिक आन्दोलनले निर्णायक मोड लियो। नेपाली कांग्रेसले सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्‍यो। भारतको समर्थन र जनदबाबबीच अन्ततः राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरले राजा त्रिभुवनसँग समझदारी गर्न बाध्य भए। फागुन ७, २००७ मा राजा त्रिभुवनको घोषणासँगै राणा शासन अन्त्य भयो र नेपालमा प्रजातन्त्रको सुरुवात भयो। अन्तरिम सरकार गठन भयो र जनप्रतिनिधिमूलक शासनको बाटो खुल्यो।

प्रजातन्त्रपछि पनि संघर्ष
२००७ को उपलब्धि अन्तिम गन्तव्य थिएन। २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि पुनः बहुदलीय व्यवस्था समाप्त भयो। त्यसपछि २०४६ को जनआन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापित गर्‍यो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनले राजतन्त्र अन्त्य गर्दै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना गर्‍यो। २०७२ सालमा नयाँ संविधान जारी भई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत भयो।

आजको सन्देश
प्रजातन्त्र केवल शासन परिवर्तन होइन । यो नागरिक स्वतन्त्रता, मानवअधिकार, विधिको शासन र जनउत्तरदायित्वको प्रणाली हो।
इतिहास फर्केर हेर्दा स्पष्ट हुन्छ । नेपालमा प्रजातन्त्र बलिदान, साहस र निरन्तर संघर्षबाट आएको हो। त्यसैले यसको संरक्षण र सुदृढीकरण पनि त्यत्तिकै जिम्मेवारीपूर्ण विषय हो। आजको दिन केवल उत्सव होइन, आत्मसमीक्षाको क्षण पनि हो । के संघर्षको मर्म जोगाउन सकिएको छ ?  लोकतन्त्रको मूल्य र अभ्यासलाई कति सुदृढ बनाउन सकिएको छ ? प्रजातन्त्र दिवसले हरेक वर्ष यही प्रश्न  सोध्ने गर्दछ । अनि नेताहरू यसको बखान मात्रै गाउने गर्दछन् ।